Muzeum Podlaskie w Białymstoku
Instytucja Kultury Województwa Podlaskiego
współprowadzona przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Kalendarz wydarzeń MPB

wystawy czasowe

IKONA – DROGA PRZEZ ŻYCIE. IKONY JERZEGO NOWOSIELSKIEGO ZE ZBIORÓW MUZEUM KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO JANA PAWŁA II

Wystawa eksponowana od 16 maja do 28 czerwca 2020 r.

Prezentacja obejmuje trzy spośród czterech prac Jerzego Nowosielskiego znajdujących się w zbiorach sztuki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II: Ikonę Chrystusa Pantokratora [około 1958], Ikonę Matki Bożej Oranty [1961] oraz Ikonę św. Pawła [1962]. Czwarty wizerunek Przemienienie na Górze Tabor [1957] stanie się jednym z głównych tematów kolejnej wystawy, która zostanie otwarta po święcie Przemienienia Pańskiego w sierpniu 2020 roku. Prace pochodzą z wczesnego okresu twórczości [przełom lat 50. i 60. XX wieku]. Widać w nich jednak już to, co na zawsze pozostało swoistym stygmatem prac artysty – cechy formalne ikony poddane są indywidualnej wrażliwości i odważnej interpretacji. Z dzisiejszej perspektywy prezentowane prace uważane są za niezwykle interesujące przykłady malarstwa sakralnego 2. połowy ubiegłego wieku.

W końcu lat 50. i na początku lat 60. XX wieku Nowosielski współpracował z KUL, przygotował cykl wykładów poruszający  zagadnienia z zakresu sztuki nowoczesnej. Ówcześnie na uczelni panowała atmosfera otwartości i zainteresowania sztuką współczesną. Uniwersytet związany był ze środowiskiem znanych krakowskich periodyków „Tygodnika Powszechnego” i „Znaku”, z którymi malarz utrzymywał przyjacielskie relacje. Koło Naukowe Studentów Historii Sztuki KUL oraz działająca pod jego egidą grupa artystyczna „INOPS” zorganizowała w dniach 10–14 maja 1960 roku „Tydzień Sztuki Nowoczesnej”. Odbył się szereg seminariów, pokazów filmów, wykładów i wystaw, w których wzięli udział artyści, krytycy i teoretycy sztuki oraz publicyści. Nowosielski został zaproszony z odczytem „Czym jest nowoczesne malarstwo jako pewien typ aktywności ludzkiej w świecie współczesnym?”. Zbiory KUL w okresie tej ożywionej współpracy wzbogaciły się o trzy ikony krakowskiego malarza: Przemienienie na Górze Tabor, Chrystusa Pantokratora i Matki Bożej Oranty. Muzeum otrzymało obrazy od artysty starającego się o zlecenie, na którym szczególnie mu zależało – pragnął wykonać polichromię w kościele uniwersyteckim pw. Św. Krzyża, według opracowanej przez siebie koncepcji. Do realizacji polichromii jednak nie doszło. Szczęśliwie zachowało się jedenaście projektów ikonografii wnętrza datowanych na rok 1962. Dziewięć spośród nich zostało zakupione do zbiorów Muzeum Lubelskiego, pozostałe dwa znajdują się w kolekcji prywatnej. [K. Czerni, „Projekt, zupełnie zresztą bezkompromisowy” – niezrealizowana Polichromia Jerzego Nowosielskiego dla kościoła akademickiego KUL w Lublinie (1962). Wystawa prac z Galerii Starmach • KUL • 22 lutego – 9 marca 2015 r., s. 5–7.]

Przez prawie sześćdziesiąt lat – do roku 2017 sądzono, że w zbiorach Muzeum KUL znajdują się trzy prace Nowosielskiego. W związku z jubileuszem 100-lecia KUL przypadającym w 2018 roku, podjęto decyzję o rozbudowie muzeum. Na czas prowadzenia prac remontowych dzieła Nowosielskiego w 2017 roku zostały wypożyczone Muzeum Lubelskiemu. W praktyce użyczane obiekty poddawane są oględzinom określającym ich stan zachowania, aby w razie potrzeby podjęć stosowne prace konserwatorskie. Ikona Chrystusa Pantokratora wzbudziła szczególne zainteresowanie konserwatorów. Wygląd lica obrazu o pofalowa-nej powierzchni źle naciągniętego na blejtramy płótna był rozbieżny z dobrze napiętym płótnem widocznym na odwrociu pomiędzy listewkami krosien. Dociekliwość konserwatorów doprowa-dziła do odkrycia po stronie rewersu krajek dwóch niezależnych kanw. Oznaczało to, że na jeden blejtram być może nabite są dwa obrazy. Za zgodą KUL konserwatorzy z Muzeum Lubelskiego w kwietniu 2017 roku zdjęli z krosien malarskich ikonę Pantokratora. Pod nią ukazał się wizerunek św. Pawła. Dzieło bez narażenia na czynniki zewnętrzne przetrwało w stanie nienaruszonym ponad pół wieku. Muzeum KUL wzbogaciło się o niezwykle cenny obiekt,
z równie niezwykłą historią.

                                                                                                                                                                                                                                                              Scenariusz i aranżacja wystawy: Ewa Zalewska



Jerzy Nowosielski // CHRYSTUS PANTOKRATOR // olej na płótnie, 86 x 71 cm, około 1958 // Muzeum KUL

Po rozdzieleniu ikon wizerunek Chrystusa Pantokratora został przeniesiony na dopasowany wielkością blejtram. Umożliwiło to pokazanie całości malatury obrazu, którego obrzeża dotąd opasywały krawędzie mniejszego o kilka centymetrów przedstawienia św. Pawła. Ciekawostką jest również to, że w księdze podtrzymywanej na lewej dłoni Chrystusa namalowane są dwie greckie litery: Α oraz Ω. Nie jest to jednak pierwotna inskrypcja, spod tła kart księgi przebija wcześniejszy, bardziej rozbudowany napis: „Ja jestem światłością świata.
Kto idzie za Mną, nie będzie chodził w ciemności,
lecz będzie miał światło życia” [J 8, 12]

Jerzy Nowosielski // MATKA BOŻA ORANTA // tempera na desce kreślarskiej, 100,5 x 71,5 cm, 1961 // Muzeum KUL

Tradycyjnie ikony często malowane są na drewnianych podobraziach, które bywają wykonywane z kilku tej samej długości desek, złożonych wzdłużnie słojowaniem. Po sklejeniu podobrazie jest stabilizowane wprowadzonymi
w grubość zastrzałami (szpongami) widocznymi na odwrociu deski ikonowej. Nowosielski natomiast wielokrotnie wykorzystywał na podobrazia ikonowe nietypowe podłoża np. deski kreślarskie. Ikona Matki Bożej Oranty została namalowana na takim właśnie podobraziu – deska kreślarska została wykonana
z kilku kawałków drewna o wielokątnych kształtach. Z biegiem czasu w miejscu ich zespoleń, na malaturze zaczęły się pojawiać spękania. Ikona Matki Bożej Oranty przed prezentacją na ekspozycji została poddana konserwacji. Prace miały na celu wykonanie reperacji w obrębie malatury, a przede wszystkim ustabilizowanie podłoża. Ciekawostką, jak również wyzwaniem dla konserwatora była temperowa malatura niezabezpieczona przez artystę tradycyjną olifą czy werniksem. Utrzymanie matowej „głuchości” tradycyjnej tempery było nie lada trudnością podczas prowadzonej konserwacji. Prace przeprowadzone zostały na początku bieżącego roku przez p. Wiktorię Tołłoczko-Tur.

Jerzy Nowosielski // ŚWIĘTY PAWEŁ // olej na płótnie, 80 x 70 cm, 1962 // Muzeum KUL

Najprawdopodobniej nie dowiemy się z jakiego powodu wizerunek św. Pawła przysłonięty został przez artystę płótnem z ikoną Chrystusa Pantokratora. Istnieje możliwość, że sytuacja była podyktowana była zwyczajną potrzebą chwili – artysta nie miał wolnego blejtramu, by naciągnąć płótno z namalowanym Chrystusem. Na zachowanej archiwalnej fotografii wykonanej około 1958 roku
w pracowni artysty widoczne jest pozbawione krosien płótno z namalowaną ikoną Pantokratora. Być może Nowosielski udający się do Lublina, w celu uzyskania zlecenia na którym mu bardzo zależało – wykonania polichromii w kościele akademickim KUL – chciał w darze zawieźć do Lublina m.in. ikonę Chrystusa Pantokratora? Pozostaje jeszcze pytanie, czy portretowe ujęcie św. Pawła było ukończone?
A może artysta posłużył się blejtramem z pracą, którą zamierzał jeszcze kontynuować? A może zakrywając wizerunek celowo chciał ukryć dzieło? Są to pytania, na które nie poznamy odpowiedzi…

Współorganizatorzy:

Muzeum Ikon w Supraślu
Oddział Muzeum Podlaskiego w Białymstoku
składa serdeczne podziękowania za współpracę 
prof. dr hab. Antoniemu Dębińskiemu Rektorowi Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II oraz dr Krzysztofowi Przylickiemu
Dyrektorowi Muzeum KUL