Muzeum Podlaskie w Białymstoku
Instytucja Kultury Województwa Podlaskiego

Kalendarz wydarzeń MPB

zbiory

ZBIORY

Muzeum Ikon w Supraślu dysponuje jedną z najbogatszych w Polsce kolekcją ikon z XVIII, XIX i XX w. Absolutnym unikatem są szesnastowieczne freski ocalałe ze zburzonej i obecnie odbudowanej cerkwi Zwiastowania NMP, znajdującej się na terenie monasteru supraskiego

FRESKI

W 1510 roku rozpoczęto w Supraślu budowę świątyni, będącej niezwykłą kompilacją architektury bizantyńskiego wschodu z gotykiem. Supraska cerkiew obronna zbudowana została na planie prostokąta. W jej narożnikach umieszczono 4 okrągłe wieże. Przestrzeń między nimi wypełniały okazałe szczyty, zaś całość bryły wieńczyła ośmioboczna kopuła z wydłużonym bębnem. Dekoracyjna budowla kryła w sobie system obronnych strzelnic, który w niczym nie przeszkadzał religijnej funkcji tego miejsca. Wyróżniająca się pięknem architektury cerkiew Zwiastowania NMP, otrzymała równie wyjątkowy wystrój malarski. Stało się to dzięki archimandrycie Sergiuszowi Kimbarowi, który zlecił wykonanie fresków. Powstały one w latach 1532–1557, w technice wapienno-temperowej i pokrywały ściany i sklepienie prezbiterium oraz wnętrze korpusu głównego. Powszechnie przyjmuje się, że ich twórcą był odnotowany w Kronice Ławry Supraskiej – „Serbin Nektarij Malar”. Można doszukać się w tym dziele dwóch różnych malarzy, przytaczane są również argumenty mówiące o trzech wykonawcach polichromii. Pewnym jest natomiast hierarchiczno-zstępujący porządek przedstawień, właściwy dla bizantyńskiego charakteru fresków.

Cerkiew została zburzona w 1944 r. Z jej wystroju zachowały się jedynie nieliczne fragmenty malowideł. Były to znajdujące się pierwotnie na dwóch filarach korpusu głównego postacie świętych: Jerzego, Nikity, Bachusa, Leoncjusza, Demetriusza, Kalinika i Meneasa, a także trzy medaliony ukazujące św. Julitę, Mardariusza i Thallusa oraz wizerunek św. Oresta, umieszczone na gurtach łuków sklepiennych. Ponadto przetrwały jeszcze inne fragmenty postaci, fryzów oraz pasów ornamentalnych, pochodzących z pionowej płaszczyzny i ze zwieńczeń filarów.

Wiodącym motywem supraskich malowideł było uosobienie Boga wzorowane na sztuce bizantyńskiej. Freski przedstawiały sceny z życia Zbawiciela i Matki Bożej, wyobrażenia archaniołów, apostołów i świętych. Wystrój malarski świątyni utrzymany był w stylu późno- i pobizantyńskim, właściwym dla twórczości z terenu Bałkanów.

IKONY

Kolekcję ikon, w większości rosyjskich, tworzy ponad tysiąc różnorodnych przedstawień wykonanych na desce oraz metalowe ikony podróżne i krzyże. Najstarsze wizerunki pochodzą z XVII w., przy czym przeważająca część zbioru datowana jest na XVIII, XIX i początek XX w. Gromadzenie sztuki prawosławnej, w ówczesnym Muzeum Okręgowym w Białymstoku, zapoczątkowano w latach 60. XX w. Odbywało się to na drodze zakupów, przekazów konserwatorskich oraz darowizn osób prywatnych. W ostatnich latach XX w. (1993–1998) głównym źródłem pozyskiwania ikon, stał się Białostocki Urząd Celny, który przejmując nielegalnie przewożone obiekty, przekazywał je do muzeum. W ten sposób powstała pokaźna kolekcja, będąca jedną z największych i najciekawszych w kraju z wyróżniającym się w jej obrębie zespołem ikon staroobrzędowych.

Najliczniej reprezentowane są wizerunki Matki Bożej w typie Hodegetrii oraz Eleusy. W zbiorze znajdują się także przedstawienia inspirowane hymnografią maryjną takie jak Ikony Matki Bożej „Krzew Gorejący” i wiele innych.

Wśród przedstawień Chrystusa występują ikony Mandylionu, Pantokratora, Wielkiego Arcykapłana, Sofii Mądrości Bożej oraz przedstawienia ilustrujące wydarzenia ewangeliczne. Ponadto w kolekcji znajdują się wyobrażenia Trójcy Świętej, Deesis, Wielkich Świąt, ikony kalendarzowe – Menologiony, wizerunki archaniołów, apostołów, ojców Kościoła i świętych.