Muzeum Podlaskie w Białymstoku
Instytucja Kultury Województwa Podlaskiego

Kalendarz wydarzeń MPB

wystawy stałe

Sala Wielka Synagogi

W Muzeum w Tykocinie w latach 2015 – 2016 realizowany był projekt „Rekonstrukcja wnętrza Sali Wielkiej Synagogi w Tykocinie” finansowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Pozwolił on na przywrócenie wyglądu głównej sali modlitewnej z okresu międzywojennego, kiedy modliły się w tej Synagodze rzesze wiernych.

Przystępując do rekonstrukcji ruchomego wyposażenia wzięto pod uwagę muzealny charakter obiektu w chwili obecnej, potrzebę zachowania ciągów komunikacyjnych dla licznie odwiedzających tykocińską Synagogę gości. Stąd założeniem Muzeum było wykonanie symbolicznego wyposażenia ukazującego zwiedzającym przekrój sprzętów znajdujących się w tym miejscu w okresie, gdy służyło ono żydowskiej społeczności Tykocina.

Koncepcja wystawy została opracowana na podstawie zachowanych źródeł ikonograficznych - dokumentacji wykonanej przez historyka i badacza kultury żydowskiej Szymona Zajczyka w latach 20. i 30. XX wieku, przechowywanej obecnie w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie, oraz archiwalnych fotografii wnętrza tykocińskiej Synagogi sprzed II wojny światowej, znajdujących się w Muzeum Diaspory w Tel Awiwie.

Dwuletni projekt pozwolił Muzeum odtworzyć historyczne wyposażenie sali modlitewnej oraz przywrócić przedwojenny wygląd aronu ha-kodesz – szafy służącej do przechowywania zwojów Tory. Dziś w tykocińskiej Synagodze możemy podziwiać zrekonstruowaną drewnianą świętą szafę z rzeźbionymi drzwiami i zdobiącymi ją odtworzonymi parochetem i lambrekinem oraz ruchome elementy wyposażenia wnętrza w postaci różnego rodzaju ław, pulpitów i stelaży przyściennych. Na odnowionej bimie prezentowany jest zrekonstruowany fotel Eliasza wykorzystywany w obrzędzie obrzezania. Realizacja tego projektu podnosi walory historyczne obiektu pozwalając wprowadzić widza w sakralną przestrzeń dawnej synagogi.

Tykocin był w przeszłości ważnym ośrodkiem miejskim, a kahał żydowski, założony tu w 1522 r., należał do największych i najbardziej znaczących w dawnej Polsce. Żydzi odgrywali ważną rolę w życiu Tykocina, jako główny czynnik jego gospodarczego rozwoju. Tykocińska Wielka Synagoga wybudowana została w 1642 r. Obecny kształt nadano jej odbudowując po pożarze w 1736 r.
Po zagładzie tykocińskich Żydów w czasie II wojny światowej 25 i 26 sierpnia 1941 r., wielka synagoga, ograbiona i spustoszona, niszczała. W latach 50. XX w., staraniem ówczesnego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Władysława Paszkowskiego, została zabezpieczona przed dalszą dewastacją i wkrótce poddana gruntownej konserwacji. Konserwatorzy z Pracowni Konserwacji Zabytków w Warszawie, pod kierunkiem Kaliny Stawickiej, Marii Rymaszewskiej i Stanisława Stawickiego w latach 1974-1978 przeprowadzili badania i dokonali konserwacji zachowanych malowideł na ścianach sali wielkiej, na filarach i sklepieniu bimy oraz konserwacji i częściowej rekonstrukcji aronu ha-kodesz.

Odsłonięto najstarszą warstwę malarską, przyjmując zasadę pozostawienia malowideł w takim stanie, w jakim dotrwały do naszych czasów. Dekorację ścian i części bimy stanowią polichromowane tablice z tekstami modlitw w języku hebrajskim i aramejskim w bogato zdobionych bordiurach. Powstawały one w różnym czasie z fundacji pobożnych członków tykocińskiego kahału. Najstarsza inskrypcja z fragmentem Psalmu Dawida pochodzi z 1662 r. i znajduje się nad łukiem bimy, na zewnętrznej stronie od północy. Na wschodniej ścianie synagogi po obu stronach aronu ha-kodesz znajdują się tablice datowane na lata 1689 i 1691.
Dekoracja malarska aronu ha-kodesz łączy w sobie wszystkie odsłonięte i zachowane warstwy od I poł. XVII do XIX w. Najstarsze oryginalne zdobienie w postaci złoceń i srebrzeń znajduje się na dolnym szerokim gzymsie i zwieńczeniu. Pierwotnie aron ha-kodesz był bogato złocony i srebrzony, a we wnęce (dziś odtworzonej) umieszczona była drewniana skrzynia zamykana rzeźbionymi drzwiami. Drzwi aronu przysłaniał parochet - bogato haftowana zasłona. Po prawej stronie ustawiony był pulpit kantora z tablicą "sziwiti", a po lewej na postumencie olbrzymia mosiężna ośmioramienna chanukowa menora.
Centralne miejsce we wnętrzu synagogi zajmuje murowana dwukondygnacyjna bima, wsparta na czterech potężnych słupach, przykryta sklepieniem klasztornym. Pola sklepień bimy pokrywają polichromie wyobrażające firmament niebieski ze złotymi gwiazdami.
W gablotach prezentowane są zbiory judaików: ozdoby Tory, lampki i świeczniki chanukowe, balsaminki, tałesy, tefiliny, jarmułki i inne.

Seder Pesach

Seder Pesach to uroczysta wieczerza rozpoczynająca jedno z największych żydowskich świąt - Święto Pesach. Ustanowione z woli Bożej i opisane w Biblii, upamiętnia cudowną noc, gdy Pan Bóg "ręką silną i ramieniem wyprężonym" wyprowadził swój lud z niewoli egipskiej. Tradycja biblijna zalicza Pesach do jednego z trzech świąt pielgrzymich (szlosza regalim), podczas których starożytni Izraelici mieli obowiązek odbywania pielgrzymki do Świątyni w Jerozolimie.

Święto Pesach przypada na wiosnę, rozpoczyna się podczas pełni księżyca w wigilię 15 dnia miesiąca Nisan i trwa 7 dni w Ziemi Izraela i 8 dni w Diasporze. W czasie tych dni nie wolno spożywać ani posiadać w domu potraw mających w sobie zakis (po hebrajsku chamec, w jidysz chomec), ponieważ w noc wyjścia z Egiptu nie wystarczyło czasu na upieczenie zakwaszonego chleba. Na tę pamiątkę spożywa się chleb przaśny, czyli macę, wypieczony jedynie z wody i mąki.

Wieczorem 14 dnia miesiąca Nisan, czyli w wigilię Pesach, cała rodzina zasiada do uroczystej wieczerzy, przy odpowiednio przygotowanym stole. Ojciec, głowa rodziny, zajmuje najważniejsze miejsce usłane specjalną poduszką, która przypomina starożytny zwyczaj ludzi wolnych, rozsiadających się wygodnie w półleżącej pozycji podczas uczty. Przed nim na stole znajduje się kielich kiduszowy, a obok na tacy w specjalnej torebce - maca w trzech kawałkach jeden nad drugim. Trzy kawałki macy wyobrażają trzy stany Izraela: kapłanów, lewitów i lud izraelski.

Na specjalnym talerzu ustawia się w miseczkach przepisane Prawem i uświęcone tradycją potrawy:

  • Zeroa - pieczone z kością mięso baranka - symbol ofiary składanej niegdyś na święto Paschy
  • Bejca - pieczone jajko - także symbol paschalnej ofiary
  • Maror - gorzkie zioła (sałata lub chrzan) - pamiątka gorzkiej niewoli w Egipcie
  • Charoset - słodka pasta sporządzona z tłuczonych orzechów, imbiru, tartych jabłek i wina. Ma ona konsystencję gliny i przypomina ciężką pracę Izraelitów w Egipcie przy wyrobie cegieł. W paście charoset podczas wieczerzy macza się chrzan przed zjedzeniem, aby osłodzić jego gorzki smak.
  • Karpas - zielona pietruszka, którą przed zjedzeniem zanurza się w osolonej wodzie.
  • Chazeret - tarty chrzan

W karafce znajduje się czerwone słodkie wino. Przed biesiadnikami stoją srebrne kubki, a na brzegu stołu najpiękniejszy kielich przeznaczony dla proroka Eliasza (kos Elijahu), który według tradycji odwiedza żydowskie domy. W czasie wieczerzy wypija się cztery kielichy wina (arba kosot) na pamiątkę czterech aspektów boskiego wybawienia z Egiptu. Piąty kielich którego się nie wypija, jest zapowiedzią Bożego odkupienia i nadejścia ery mesjańskiej. Obok stołu ustawiono misę i dzban do rytualnego umywania rąk podczas wieczerzy. Treścią Sederu jest przypominanie i przekazywanie młodemu pokoleniu prawdy o tym, że Pan Bóg wybawił Naród Izraela z niewoli egipskiej oraz oczekiwanie na ostateczne odkupienie wraz z nadejściem Mesjasza. Ceremonię rozpoczyna i prowadzi ojciec rodziny. Posługuje się paschalną hagadą (Hagada szel Pesach) czyli zbiorem przepisów i tekstów na tę uroczystość przeznaczonych. Wieczerza ma ustalony porządek (po hebrajsku seder), stąd nazwa Seder Pesach oznacza Porządek Paschy i składa się z 14 części:

  1. Kidusz - błogosławieństwo nad winem
  2. U-rchac - prowadzący seder umywa sobie ręce
  3. Karpas - spożycie pietruszki umaczanej w osolonej wodzie
  4. Magid - Opowiadanie o wyjściu z Egiptu. Najmłodsze dziecko zadaje ojcu cztery pytania zaczynające się od słów: "Czym różni się ta noc od wszystkich innych nocy?" (po hebr. "Ma nisztana ha-lajla ha-ze mi-kol ha-lejlot?"). Odpowiadając na nie ojciec i inni zebrani przekazują dziecku treść święta Pesach.
  5. Rachac - wszyscy biesiadnicy umywają sobie ręce.
  6. Moci maca - błogosławieństwo nad macą
  7. Maror - spożycie gorzkich ziół
  8. Korech - spożycie chrzanu
  9. Szulchan orech - podanie do stołu wieczerzy
  10. Cafon - spożycie afikomenu, czyli części z podzielonej macy Lewitów
  11. Barech - dziękczynne modły po jedzeniu
  12. Halel - wychwalanie Boga śpiewaniem Psalmów 113 - 118, które przypominają cudowne wyjście z niewoli i wyrażają wiarę w boskie zbawienie.
  13. Nirca - ostatnie śpiewy. Śpiewa się też piosenkę Chad gadia

Na zakończenie wszyscy wypowiadają życzenie: "Le-szana ha-baa bi-ruszalajim" - to znaczy: "Następnego roku w Jerozolimie"

W Izraelu seder odprawia się jeden raz, w wigilię Pesach, w Diasporze powtarza się następnego wieczoru.

Pokój rabina

Kameralna ekspozycja w wieży tykocińskiej synagogi.

Rabin (po hebrajsku "rabi" czyli "mój mistrz", raw-pan) - uczony w Piśmie, posiadający specjalne uprawnienia do sprawowania w gminie żydowskiej godności najwyższego autorytetu w zakresie prawa religijnego. W dawnych czasach w Ziemi Świętej rabini byli specjalnie wyświęcani, (smicha czyli wyświęcenie przez nałożenie rąk). Praktyki te zanikły ok. IV w. W czasach późniejszych i obecnie pozwolenie na pełnienie funkcji rabina wydaje swemu uczniowi mistrz z jeszywy, czyli akademii talmudycznej. Gmina przyjmuje rabina wynagradzając jego posługę odpowiednią kwotą pieniężną, która nie jest pensją, a jedynie rekompensatą w sytuacji braku innych źródeł utrzymania.

W autonomicznych gminach dawnej Rzeczypospolitej rabin był przewodniczącym sądu (aw bejt din dosłownie ojciec sądu), który na podstawie obowiązującego Żydów i honorowanego przez władze państwowe starożytnego prawa talmudycznego, rozstrzygał w sprawach dotyczących wszystkich dziedzin życia. Do niego należało także prowadzenie wyższej szkoły talmudycznej jeszywy.

Pierwszym rabinem Tykocina był Dawid, określany w przywileju założenia gminy w 1522 r. jako "doktór" czyli uczony. W XVI wieku działali tu między innymi Mordechaj Tiktiner, Szmuel Eliezer Eidels "Maharsza", Aaron Charif. Ostatni rabin Awa Światycki (rabi Awala) został wraz z rodziną zamordowany przez hitlerowców wraz z całą tykocińską żydowską gminą dnia 26 sierpnia 1941 r. w lesie pod Łopuchowem.


Dom Talmudyczny

Galeria malarstwa Zygmunta Bujnowskiego

W zaaranżowanym saloniku szlacheckim z przełomu XIX/XX w. prezentowana jest kolekcja obrazów Zygmunta Bujnowskiego - malarza, żyjącego i tworzącego w Tykocinie w pierwszej ćwierci XX w. Zygmunt Bujnowski, pseudonim Zych, urodził się 2 lutego 1895 r. we wsi Kutyłowo - Porysie w rodzinie kultywującej tradycje niepodległościowe. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu i w Polskiej Szkole Sztuk Pięknych w Kijowie pod kierunkiem Konrada Krzyżanowskiego - jednego z twórców warszawskiej szkoły modernistycznej.

Edukację przerwała rewolucja bolszewicka. W 1918 r. Bujnowski powrócił do Warszawy, gdzie wstąpił do Legii Akademickiej. W tym czasie jego prace zostały po raz pierwszy pokazane publicznie na wystawie w Salonie Dorocznym Towarzystwa Zachęty Przyjaciół Sztuk Pięknych w Warszawie.

W walkach na Śląsku Cieszyńskim Zygmunt Bujnowski został ranny. Po okresie rekonwalescencji ukończył Szkołę Podchorążych i uzyskał stopień podporucznika. W czasie wojny polsko-bolszewickiej walczył w szeregach III Pułku Legionów. Został ranny pod Berezyną. Ciężki postrzał w głowę spowodował trwałe inwalidztwo. Bujnowski zamieszkał w Tykocinie. W 1926 r. poprawa zdrowia pozwoliła mu na zorganizowanie w Pawilonie Ogrodu Miejskiego w Białymstoku wystawy, gdzie zaprezentował 81 prac. W tym samym roku wystawiał w Grodnie i w warszawskiej Zachęcie.

Bujnowski tworzył głównie pejzaże, do których motywy czerpał ze wschodnich kresów Polski. Na uwagę w jego pracach zasługuje niebo będące odbiciem nastrojów psychicznych, w jakich się wtedy znajdował. W jego twórczości odnajdujemy też obrazy o tematyce architektonicznej. Malował kościoły, cerkwie i synagogi ukazując wielokulturowość wschodniej Polski.

Zmarł 5 marca 1927 roku. Jako oficer Wojska Polskiego został pochowany z honorami wojskowymi na cmentarzu w Tykocinie.

Gabinet Glogerowski

Ekspozycja poświęcona jest życiu i działalności Zygmunta Glogera. Uczony, żyjący w latach 1845 - 1910, trwale zapisał się w wielu dziedzinach nauki polskiej jako badacz kultury staropolskiej, etnograf i folklorysta, krajoznawca, archeolog, zbieracz pamiątek przeszłości historycznej.
Wystawa prezentowana jest we wnętrzu będącym próbą odtworzenia gabinetu, w jakim pracował uczony i pokazuje przedmioty reprezentatywne dla glogerowskich zbiorów.

Zygmunt Gloger urodzony i wychowany na Podlasiu niedaleko Tykocina, po studiach odbytych w Szkole Głównej w Warszawie i na Uniwersytecie w Krakowie, wrócił w rodzinne strony i osiadł w odziedziczonym po ojcu majątku Jeżewo. Tu poświęcił się pasji kolekcjonerskiej i badawczej. Terytorialnie zasięg jego badań naukowych to Mazowsze i Podlasie w promieniu do kilkudziesięciu kilometrów od Jeżewa i Tykocina oraz Puszcza Kurpiowska i Białowieska oraz okolice Drohiczyna.
Kolekcjonerstwu Glogera przyświecała idea ocalenia każdego najlichszego nawet śladu przeszłości. Z wędrówek naukowych, obok zabytków, przywoził notatki, fotografie i rysunki dokumentujące zabytki budownictwa i zamierające tradycje ludowe. Zaowocowało to ogromnym zbiorem materiałów źródłowych, cennych przy pracy nad encyklopedycznym ujęciem wiedzy o dawnej Polsce. W zbiorach jeżewskich znalazły się zatem przedmioty kultury materialnej, archiwalia, zabytki archeologiczne z prowadzonych systematycznie badań powierzchniowych na obszarze Podlasia i Zachodniej Litwy oraz materiały niedoceniane wcześniej przez kolekcjonerów, jak: klepsydry pogrzebowe, bilety wizytowe rękopiśmienne, miedziorytnicze rebusy itp.

Wśród pamiątek po prowizorach farmacji, czyli dawna apteka w małym miasteczku

W wnętrzu prowincjonalnej apteki z I poł. XX w., które zaaranżowane zostało meblami z dawnych białostockich aptek - dwa regały z izby ekspedycyjnej i stół recepturowy - prezentujemy kolekcję zabytków danego aptekarstwa. Wśród zabytków wyposażenia dawnych aptek najliczniejszą grupę tworzą naczynia służące do przechowywania surowców i leków, przeznaczone do izb dyspenzacyjnych, materialni aptecznych i piwnic, a także naczynia do wydawania wytworzonych leków. Większość porcelanowych i szklanych naczyń do przechowywania surowców i leków pochodzi z apteki Antoniego Radziszewskiego, założonej w 1933 r. w tartacznej osadzie Czarna Wieś - Stacja w pobliżu Białegostoku (dziś miasto Czarna Białostocka). Są wśród nich puszki opatrzone sygnaturą fabryki fajansu i porcelany w Chodzieży, szklane flaszki i słoiki ze szlifowanymi korkami. Naczynia do przechowywania surowców i leków pochodzą także z przedwojennych aptek w Tykocinie, Wasilkowie, Białymstoku. Zachowały się pojedyncze narzędzia pracy laboratoriów aptecznych, czyli tzw. utensylia laboratoryjne. Obok kilku wag z lat 50. XIX w. i miedzianych syfonów, znajdują się tu drewniane i metalowe łopatki do maści, infuzorki, pigulnica, lejki porcelanowe, menzurki porcelanowe i szklane naczynia do dozowania leków. Są też porcelanowe moździerze z Ćmielowa i Chodzieży, moździerze żeliwne i mosiężne oraz ręczne młynki do ziół firmy "Goldenberg".

Ekspozycję uzupełniają książki, druki ulotne i archiwalia pochodzące z prowincjonalnych aptek na Podlasiu od połowy XIX do połowy XX wieku oraz archiwalia związane z rodzinami tykcińskich aptekarzy. W 1977 r. Muzeum pozyskało pamiątki po aptekarzu tykocińskim Zygmuncie Bohdanowiczu. Dokumenty, korespondencja, fotografie, książki, druki ulotne oraz naczynia apteczne i różnorodne utensylia laboratoryjne stały się zalążkiem muzealnej kolekcji zabytków dawnego aptekarstwa.